Obszerną wiedzę na temat ośmiu grobów ofiar Zagłady na terenie Radecznicy przekazał nam nieżyjący już Stanisław Zybała, autor Kroniki Gminy Radecznica, regionalista. W 2010 r. pan Zybała zwrócił się do Komisji Rabinicznej o pomoc w zabezpieczeniu żydowskich grobów wojennych rozsianych po Radecznicy, ich przybliżoną lokalizację zaznaczył na narysowanej ręcznie mapie miasteczka.

Radecznica Mapa

Poniżej rozwinięcie poszczególnych punktów z mapy Stanisława Zybały:

1. Grób koło kapliczki św. Franciszka. Do egzekucji doszło w lipcu 1942 r., zginęło w niej członków 3 rodziny Rubina Waistucha: Moszek Waistuch, jego córka Sura w zaawansowanej ciąży, mąż Sury i czterech mężczyzn o nieznanych nazwiskach. W 2012 r. w trakcie prac ziemnych natrafiono w tym miejscu na szczątki ludzkie, najpewniej należące do ofiar tej egzekucji. Kości zostały przewiezione do Zakładu Medycyny Sądowej w Zamościu, zostały pochowane na cmentarzu żydowskim w Szczebrzeszynie latem 2014 r.

„Była jego siostra taka piękna Sura, bo to nawet sąsiadki opowiadały, była taka piękna dziewczyna. Dziewczyna, to znaczy już mężatka. Była z pierwszym dzieckiem w ciąży. I ten żandarm mówi, żeby się odsunęła, bo to tylko mężczyzn zabijali, a kobiet nie. Tylko kobiety wtedy po tej masakrze można powiedzieć uciekły tutaj do lasu. Jakbyśmy dzisiaj zdążyły to wam pokażę gdzie. Uciekły do lasu z wielkim lamentem, że tutaj morderstwo zostało, zbrodnia została popełniona. To wtedy ta Sura była wysoko w ciąży i ona się rzuciła mężowi na szyję i wtedy jak puścił serię to gdzieś dostała tu tego. Gdzieś dostała tu, tędy po brzuchu, bo to maleństwo się jeszcze później rzucało w tym brzuchu, jeszcze przez chwilę, ci to tam, sąsiedzi co widzieli. Ja to nie mogę o tym spokojnie rozmawiać…”

Radecznica - grób koło kapliczki św. Franciszka.
Radecznica – grób koło kapliczki św. Franciszka.

2. Grób w Kurkowych Dołkach, w którym spoczywają szczątki czterech osób, troje z nich to były dzieci Lejzora Honiga: Szlomo, Gitla i Raźla oraz czwarta osoba, młoda kobieta o nieznanym nazwisku. Zginęli prawdopodobnie w 1942 r.

„Tutaj ta druga co pokazuje (na mapie) miejsce to są Kurkowe Dołki. Tak 1942r. policjant Baranowski rozstrzelał trójkę dzieci Lejzora Honiga i ich koleżankę z nieznanego mi domu. To było ich czworo dzieci. Ich tutaj rozstrzelano przy szosie między Gankowskim, a Józiakiem, a potem tych zmarłych. Ja tutaj oglądałem, jak ich tam rozbierano do koszuli, ściągano gałgany z nich, ubiór, a potem podjechał jeden z mieszkańców. To był Walenty Mucha z synem Janem i Stanisław Jezierski koleś i oni potem rzucili te ciała na wóz i wywieźli w Kurkowe Dółki i tam ich pogrzebano.”

Radecznica - grób w Kurkowych Dołkach
Radecznica – grób w Kurkowych Dołkach

3. Koło Gajówki pod pagórkiem, grób 12 osób zamordowanych w październiku 1942 r.
4. Mogiła koło cegielni klasztornej nieznanej liczby osób. Zabijani i chowani w tym miejscu Żydzi byli, prawdopodobnie pod koniec roku 1943, byli przed śmiercią przetrzymywani w areszcie gminnym zwanym “kozą”.

„A tam na placu cegielnianym to się egzekucja odbywała. A tam, to jeden z tym, jak tam…a Judka, ten który tam mieszkał na Zielonej, to już tak chodził, męczył się, chował się, krył się. Wreszcie był tak tym zmęczony i mówi tak kiedyś, tak mówił do ludzi, teść ojczym mojego męża mówił tak „świat jest taki ogromny, a ja się nie mam gdzie schować”. I w końcu poszedł na policję i prosił zabijcie mnie, bo ja już dalej nie mogę tego zdzierżyć. No i przyszedł taki moment jak wyprowadzali, bo on tam siedział w kozie. Tam przy starej gminie, jakżeśmy to skręcali, to kiedyś tam była stara gmina, budynek gminy. To jeszcze był carski budynek. I wtedy, jak ich wyprowadzali tych wszystkich i nawet matkę, tego, Rubina też, bo Rubin jak uciekł, bo matka jak wróciła z lasu, to bała się do domu i to już siedziała w kozie. To Rubin przynosił im jeść tam od Krukowskich, tam do tej kozy. Tam jeszcze parę dni, aż więcej się nazbierało osób. Dopiero zbierali ich i tutaj przyprowadzali i tutaj odbywała się egzekucja.”

Radecznica - mogiła koło cegielni klasztornej
Radecznica – mogiła koło cegielni klasztornej

5. Mogiła u ujścia wąwozu parkowego kryjąca szczątki nieznanej liczby osób, zamordowanych według Stanisława Zybały w listopadzie 1942 r. W tych trzech grobach to jest: koło Gajówki, w pobliżu cegielni klasztornej oraz u wylotu wąwozu parkowego, ma spoczywać ok. 70 osób.

Radcecznica - mogiła u ujścia wąwozu parkowego w pobliżu cegielni klasztornej.
Radcecznica – mogiła u ujścia wąwozu parkowego w pobliżu cegielni klasztornej.

6. Uroczysko Bojtek- grób Szaji Mentla, syna Borucha zamordowanego jesienią lub zimą 1942 r.
7. Drugie Doły, grób ok. 10-12 osób ukrywających się do grudnia 1942 r. leśnej ziemiance. Wśród zamorowanych znajdują się: Ajdla Ksyl i jej córka Raźla, krawiec z Radecznicy Icek Aszenberg i jego żona Bajla, Strsbergowie z Zaporza oraz nieznanego nazwiska Żydzi z Latyczyna (Zybała M, Zybała S.R. “Tak Cię widzę Radecznico”, Radecznica 2013 s. 23) Zamordowanie 22 lub 23 grudnia 1942 r.
8. Na tzw. Wygonie znajduje się grób Mieczysława Breslera zamordowanego 3 lutego 1943 r. Mieczysław był synem Sabiny Bresler, dentystki ze Lwowa. Razem z matką oraz bratem Hipolitem ukrywał się w Radecznicy ponad rok.

 

Spis dokumentów dotyczących Radecznicy zgromadzonych przez Fundację Zapomniane:

1.Film „Historie mówione-Radecznica”.
2.Transkrypcja zeznań z filmu.
3. Mapa – „Pozacmentarne pochówki wyznawców Judaizmu” sporządzona przez p. Stanisława Z.
4. Korespondencja oraz postanowienie IPN w sprawie natrafienia na ludzkie szczątki w dniu 30.VIII.2012r podczas prac budowlanych w Radecznicy.
5. Rejestr miejsc i faktów zbrodni popełnionych przez okupanta hitlerowskiego na ziemiach polskich w latach 1939-1945.
6.Dokumenty z Archiwum IPN
Ankiety Głównej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce oraz Okręgowej Komisji Badania Hitlerowskich w Warszawie Ankiety:
- eksterminacja 6 Żydów z Radecznicy,
- egzekucje: VII,X,XI,XII 1943 i I.1944r w Radecznicy łącznie 43 Żydów (7 obok domu, 20 w lasku klasztornym, 6 przy b.cegielni, 5 w lesie klasztornym; GK 163/19 kwestionariusz – mord 43 Żydów w VII, X, XI oraz XII 1943
- BLu- III-5535-1548/12 – egzekucja lato 1942r. 5 osób koło do swojego domu, gdzie zostali pochowani; egzekucja 1943r. 7 Żydów, których wyprowadzono do lasu i rozstrzelano, pochowani na skraju lasu zachodniej strony Radecznicy

Archiwizacja i opracowanie materiałów dotyczących żydowskich grobów wojennych w Radecznicy odbyło się dzięki dofinansowaniu ze środków Stowarzyszenia Żydowski Instytut Historyczny w ramach projektu  ” Żydowskie groby wojenne. Dokumentacja.”

logo-pl